Mentoring: co to jest, rodzaje i jak wdrożyć go w firmie
Autor: Kevin Baur BSc
Opublikowano
Spis treści
Prawie każdy pamięta kogoś, kto nauczył go w pracy więcej niż jakiekolwiek szkolenie. Kogoś, kto wyjaśnił, jak naprawdę działa firma, kogo pytać i jakich błędów unikać. Mentoring zamienia taki szczęśliwy traf w zaplanowaną metodę. Z tego poradnika dowiesz się, co to jest mentoring, czym różni się od coachingu i job shadowingu, jakie są jego rodzaje, jak wdrożyć program mentoringowy w sześciu krokach i co się dzieje, gdy mentor odchodzi.
Co to jest mentoring?
Mentoring to relacja uczenia się między dwiema osobami o różnym doświadczeniu. Mentor przekazuje wiedzę, doświadczenie i kontakty. Mentee, nazywany też podopiecznym albo adeptem, przynosi pytania, cele i prawdziwe sytuacje ze swojej pracy. Spotykają się regularnie, zwykle przez kilka miesięcy.
Jednej definicji nie ma. Anglojęzyczna Wikipedia podaje, że w użyciu jest ponad 50 definicji. Często cytowana definicja Bozemana i Feeney opisuje mentoring jako nieformalne przekazywanie wiedzy, kapitału społecznego i wsparcia psychospołecznego, które odbiorca uważa za ważne dla swojej pracy, kariery lub rozwoju zawodowego, zwykle twarzą w twarz i przez dłuższy czas. Infor.pl zwraca uwagę, że relacja z mentorem jest bardziej osobista i trwała niż przy coachingu czy doradztwie.
Słowo pochodzi z Odysei Homera. Mentor był mieszkańcem Itaki i przyjacielem Odyseusza, który wyruszając pod Troję powierzył mu opiekę nad żoną, synem Telemachem i domem. Postać Mentora przybrała potem bogini Atena, towarzysząc Telemachowi w poszukiwaniu ojca. Dziś słowo mentor oznacza nauczyciela i mistrza.
Co robi mentor?
Badania nad mentoringiem wyróżniają dwa główne rodzaje wsparcia: wsparcie psychospołeczne, czyli bycie wzorem, zachęcanie i słuchanie, oraz wsparcie kariery, czyli rady i rozmowy o celach. Wymienia się też przekazywanie wiedzy. Polska Wikipedia podkreśla, że podstawowym narzędziem mentora są umiejętnie zadawane pytania. W codziennej pracy oznacza to:
- Dzielenie się doświadczeniem: jak zapadła decyzja, co poszło źle ostatnim razem, na co zwraca uwagę konkretny klient.
- Wyjaśnianie niepisanych zasad: kto naprawdę decyduje i która droga jest szybsza od oficjalnej.
- Otwieranie drzwi: przedstawianie właściwym osobom i zabieranie podopiecznego na spotkania.
- Informacja zwrotna: szczera i bez zamieniania jej w ocenę okresową.
- Słuchanie: miejsce na pytania, których nie zadałbyś własnemu przełożonemu.
Dlatego często warto, żeby mentorem nie był bezpośredni przełożony. Ktoś, kto ocenia, decyduje o wynagrodzeniu albo przydziela zadania, słyszy mniej szczerych wątpliwości.
Mentoring a coaching i job shadowing
| Metoda | Kto wspiera | Typowy czas | O co chodzi |
|---|---|---|---|
| Mentoring | Doświadczona osoba z firmy lub branży | Miesiące, czasem lata | Doświadczenie, rady, kontakty i rozwój |
| Coaching | Coach, często zewnętrzny | Określona liczba sesji | Podopieczny sam szuka rozwiązań, coach ich nie podaje |
| Job shadowing | Kolega, którego pracę się obserwuje | Dni lub tygodnie | Obserwacja prawdziwej pracy, potem samodzielne działanie |
| Wdrożenie | Przełożony, opiekun i zespół | Pierwsze tygodnie lub miesiące | Zadania, procesy i narzędzia nowego stanowiska |
| Szkolenie | Trener | Godziny lub dni | Jeden ustalony temat dla grupy |
W praktyce formy się przenikają. Dobry mentor też zadaje pytania, zamiast tylko dawać odpowiedzi, a niektóre programy mentoringowe zaczynają się od kilku dni job shadowingu, żeby mentor zobaczył, nad czym podopieczny naprawdę pracuje.
Rodzaje mentoringu
| Rodzaj | Jak to działa | Dobry do |
|---|---|---|
| Mentoring indywidualny | Jeden mentor wspiera jedną osobę | Rozwój, sukcesja, przekazywanie wiedzy |
| Mentoring grupowy | Mentorzy doradzają grupie podopiecznych | Wielu nowych pracowników i mało doświadczonych osób |
| Mentoring koleżeński | Osoby na podobnym poziomie wspierają się nawzajem | Wymiana doświadczeń, nowe zespoły |
| Mentoring odwrócony (reverse mentoring) | Młodsza osoba ze świeższą wiedzą wspiera bardziej doświadczoną, na przykład w narzędziach cyfrowych | Tematy cyfrowe, nowe spojrzenie |
| Mentoring punktowy (flash mentoring) | Krótka relacja dotycząca jednego, wąskiego zagadnienia | Konkretna luka, na przykład nowe narzędzie |
Do tego dochodzi stopień formalizacji. Mentoring formalny organizuje firma: ma określony czas, cele i kogoś, kto dobiera pary. Nieformalny powstaje sam i trwa tak długo, jak obie strony uznają to za przydatne. Badanie z udziałem 1162 pracowników, cytowane w anglojęzycznej Wikipedii, wykazało, że zadowolenie z relacji wpływało na postawy silniej niż sam fakt posiadania mentora czy sposób zaprojektowania programu. Jakość relacji liczy się bardziej niż program wokół niej.
Do czego firmy wykorzystują mentoring
- Wdrożenie nowych pracowników: nowa osoba ma stały punkt kontaktu obok przełożonego. Jak to wpisać w pierwsze tygodnie, pokazuje poradnik o onboardingu.
- Rozwój przyszłych liderów: osoby, które mają objąć stanowiska kierownicze, uczą się od tych, którzy już je zajmują, jak zapadają decyzje i jak prowadzić trudne rozmowy.
- Sukcesja: następca kluczowej roli uczy się jej przez miesiące od osoby, która dziś ją pełni. Dlatego mentoring jest częścią planu sukcesji.
- Przekazywanie wiedzy przed odejściem: doświadczeni pracownicy przekazują to, czego nie ma w żadnej instrukcji. Jak to zaplanować, opisuje poradnik o przekazaniu wiedzy przy odejściu pracownika.
Program mentoringowy w sześciu krokach
1. Ustal jasny cel
Zapisz w jednym zdaniu, co ma się zmienić po mentoringu. Na przykład: „Za dwanaście miesięcy podopieczna samodzielnie wycenia i negocjuje oferty dla kluczowych klientów”. Celu w rodzaju „rozwijać się zawodowo” nie da się ani zaplanować, ani sprawdzić.
2. Dobierz pary
Obie strony powinny uczestniczyć dobrowolnie. Dobieraj pary według celu podopiecznego, nie tylko według sympatii czy działu. I nie pytaj mentorów tylko o doświadczenie, ale też o to, czy w najbliższych miesiącach będą mieli na to czas.
3. Uzgodnij zasady
Spiszcie krótkie porozumienie: czas trwania, na przykład sześć albo dwanaście miesięcy, częstotliwość spotkań, na przykład godzina co dwa do czterech tygodni, co zostaje poufne i jak każda ze stron może zakończyć mentoring, jeśli się nie sprawdza.
4. Prowadźcie rozmowy
Podopieczny przygotowuje każde spotkanie i przynosi prawdziwą sytuację: trudną rozmowę, decyzję, projekt. Mentor opowiada, jak by to rozwiązał, a przede wszystkim dlaczego. Uzasadnienie jest cenniejsze niż sama odpowiedź.
5. Zapisuj, czego się nauczyłeś
Ten krok pomija się najczęściej. Po każdym spotkaniu podopieczny zapisuje własnymi słowami, czego się nauczył: zasady podejmowania decyzji, kontakty, doświadczenia z klientami i dostawcami. Powtarzalne zadania zamieniają się w procedurę, jak w poradniku o SOP. Inaczej wiedza tylko przechodzi z jednej głowy do drugiej.
6. Oceń i zakończ
Na koniec sprawdźcie razem: czy cel został osiągnięty, co pomogło, a co nie? Świadome spotkanie zamykające sprawia, że mentoring nie wygasa po cichu, a opinie obu stron poprawiają kolejną edycję.
Pytania do mentora
Te pytania celują w doświadczenie, które nigdzie nie jest zapisane:
- Jak rozwiązałbyś tę sytuację i dlaczego właśnie tak?
- Którą decyzję z pierwszych lat pracy podjąłbyś dziś inaczej?
- Po czym wcześnie poznajesz, że projekt idzie w złą stronę?
- Kogo w firmie powinienem poznać i dlaczego?
- Jakie niepisane zasady tu obowiązują?
- Co wiesz o naszych najważniejszych klientach, czego nie ma w żadnym systemie?
- Co dzieje się tylko raz w roku i na co trzeba wtedy uważać?
- Czego powinienem nauczyć się w następnej kolejności?
Słaby punkt: mentoring nie zatrzymuje wiedzy w firmie
Mentoring to jeden z najlepszych sposobów przekazywania wiedzy ukrytej: osądu, doświadczenia i wyczucia ludzi. Właśnie dlatego ma słabość, którą łatwo przeoczyć. To, co przekazuje mentor, trafia do głowy podopiecznego, a nie do firmy. Gdy podopieczny zmieni pracę, wiedza znowu znika. Gdy mentor odejdzie wcześniej niż planowano, mentoring zostaje w połowie.
Dlatego warto łączyć mentoring z innymi metodami. Poradnik o przekazywaniu wiedzy porównuje najważniejsze z nich, od job shadowingu po wywiad. Matryca kompetencji pokazuje, które zadania dziś zna tylko jedna osoba, a poradnik o tribal knowledge wyjaśnia, dlaczego to ryzyko.
Najczęstsze błędy
- Brak celu: spotkania są miłe, ale nikt nie wie, po co.
- Mentorzy bez czasu: terminy przepadają, aż mentoring po cichu się kończy.
- Przełożony jako mentor: podopieczny mówi tylko to, co dobrze wypada.
- Tylko rozmowy: nic nie zostaje zapisane, a wiedza jest tak samo zagrożona jak wcześniej.
- Brak końca: bez określonego czasu i zamknięcia nikt nie robi podsumowania.
Podsumowanie
Mentoring to jeden z najbardziej bezpośrednich sposobów przekazywania doświadczenia, zwłaszcza tego, którego nie obejmuje żadne szkolenie. Działa, gdy ma jasny cel, dobrowolnych uczestników, uzgodnione zasady i zakończenie, a zyskuje na wartości, gdy podopieczny zapisuje, czego się uczy. Jeśli na mentoring nie ma czasu, bo kluczowa osoba zaraz odchodzi, zabezpiecz jej wiedzę w inny sposób, zanim odejdzie.
Najczęstsze pytania
- Mentoring co to jest w prostych słowach?
- Mentoring to sytuacja, w której bardziej doświadczona osoba przez dłuższy czas wspiera mniej doświadczoną i przekazuje jej wiedzę, doświadczenie i kontakty. Doświadczona osoba to mentor, wspierana to mentee albo podopieczny. W firmie mentoring służy głównie wdrożeniu, rozwojowi i sukcesji.
- Czym różni się mentoring od coachingu?
- Mentor dzieli się własnym doświadczeniem i zwykle pochodzi z tej samej firmy lub branży, a relacja jest bardziej osobista i trwała. Coach to najczęściej przeszkolony specjalista, często z zewnątrz, który pomaga znaleźć własne rozwiązania, zamiast je podawać. Mentoring trwa zwykle miesiące, coaching określoną liczbę sesji.
- Kim jest mentor?
- Mentor to osoba z większym doświadczeniem, która dobrze zna firmę lub branżę i chce dzielić się wiedzą. Dobry mentor ma czas, słucha, zadaje pytania, dotrzymuje poufności i pomaga podopiecznemu rozwijać samodzielność, zamiast podejmować decyzje za niego.
- Co to jest reverse mentoring?
- Reverse mentoring, czyli mentoring odwrócony, odwraca role: młodsza lub mniej doświadczona osoba ze świeższą wiedzą wspiera bardziej doświadczoną, na przykład w narzędziach cyfrowych, mediach społecznościowych albo nowych sposobach pracy. Obie strony uczą się od siebie.
- Czy mentoring wystarczy, żeby zatrzymać wiedzę w firmie?
- Sam nie. Mentoring przekazuje wiedzę od jednej osoby do drugiej, ale firma nie ma potem nic na piśmie. Połącz go z notatkami, procedurami i dokumentem przekazania, żeby wiedza została także wtedy, gdy podopieczny zmieni pracę.